نقوش فرشته و دیو در نقاشی های دو بنای مذهبی مازندران در قیاس با نقاشی های دیواری قاجار

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسنده

استادیار گروه ارتباط تصویری، دانشگاه گلستان ، گرگان، ایران.

چکیده

نقاشی عامیانه در هنر پس از اسلام، اغلب بنا بر ذوق عامة مردم رواج یافته است و این نقاشی‌ها مطابق اعتقادات و باورهای دینی عموم مردم ترسیم شده‌اند. براساس مستندات موجود، تعداد زیادی از این نقاشی‌ها در عهد قاجار شکل گرفته‌اند. بیشترین گرایش موضوعی در آن دوران، به داستان‌های حماسی، اسطوره ای و نیز مذهبی با دو رویکرد خیر و شر بوده است که در قالب دو نشانة تصویری فرشته و دیو ترسیم شده‌اند. امروزه این تصاویر در بناهای آیینی، دیوارنگاره‌ها و پرده‌های درویشی قابل‌مشاهده است و نمونه‌های بی‌شماری از این نشانه‌ها را می‌توان در معماری برخی از بناهای آیینی مازندران در شهرهای مرکزی بابل، آمل و قائمشهر ملاحظه کرد.
پژوهش پیش رو که روش تحقیق در آن به شیوه کیفی است با هدف، مطالعه و پاسخ به این پرسش انجام شده است که کیفیت طراحی، قلمگیری، ترکیب‌بندی‌ و عناصر تصویری در تصاویر فرشته و دیو در نقاشی‌های عامیانه مازندران چگونه بوده است. همچنین به این مسئله پرداخته شده است که کیفیت بیانی و ترکیب محتوایی نشانه های ذکر شده در نقاشی‌های عامیانة تعداد محدودی از بناهای آیینی در مازندران مانند سقانفارها چگونه بوده است. نتایج پژوهش نشان می‌دهد خطوط قلمگیری‌شده در طراحی فرشته‌ها و دیوهای نقاشی‌های عامیانه ذکر شده، ضمن روانی و سادگی، از بیان و محتوای قابل‌توجهی برخوردار است. هنر عامیانه ضمن پایبندی به اصول و ساختار اثر هنری، به ترکیب‌بندی جزئی و کلی و انسجام خطوط توجه کرده است؛ ضمن آنکه هنرمندان از شیوة طراحی هنرمندان حرفه‌ای و برخی تصاویر کتب چاپ سنگی نیز اقتباس (و نه کپی و تقلید) کرده‌اند.

کلیدواژه‌ها


ابراهیمی، معصومه (2931)، بررسی سیر تحول مفهومی دیو در تاریخ اجتماعی و ادبیات شفاهی، دوفصلنامه فرهنگ و ادبیات عامه، دورة اول، شمارة 2، صص 53-82.

اخویان، مهدی (0931)، انگاره‌های خیال- نقاشی‌های ایرانی: تأثیر واقع‌گرایی و واقع‌گریزی شعر و ادبیات در نقاشی دیواری اماکن مذهبی شیعه در ایران، فصلنامة هنر، شماره‌های 83-84، صص 9-22.

اسکندری، ایرج (1377)، بررسی و تحلیل نقاشی دیواری-  از ماقبل‌تاریخ تا عصر حاضر (قسمت اول)، مطالعات هنرهای تجسمی، شمارة 4، صص 61-95.

انصاری، مجتبی، اعظم‌زاده، محمد و حسنعلی پورمند (1390)، مضامین مذهبی در نقاشی‌های عامیانة تکایا در مازندران، دوفصلنامة هنر اسلامی، شمارة 15، صص 17-22.

آژند، یعقوب (1386)، استاد محمد سیاه‌قلم، چاپ اول، تهران:  امیرکبیر.

بزرگ‌نیا، زهره (1384)، تکایا در بافت قدیم بابل، کتاب ماه هنر، شماره‌های 83-84، صص 120-128.

بهار، مهرداد (1391)، پژوهشی در اساطیر ایران، چاپ نهم، تهران: آگه.

پیرزاد، احمد (1388)، نگرش آیینی و مذهبی در سقانفارهای مازندران، کتاب ماه هنر، شمارة 137، صص 86-95.

رابینسون، بزیل ویلیام (1384)، هنر نگارگری ایران، ترجمه: یعقوب آژند، تهران: سمت.

رادفر، ابوالقاسم (1374)، چند مرثیه از شاعران پارسی‌گوی (شاهکارهای ادب فارسی)، چاپ سوم، تهران:  امیرکبیر.

زمانپور، فاطمه (1393)، مطالعة مصادیق خیر و شر در نقاشی‌های بقاع متبرکة گیلان (مناطق لنگرود و لاهیجان)، پایان‌نامة کارشناسی ارشد پژوهش هنر، دانشگاه مازندران.

شایسته‌فر، مهناز (1387)، جایگاه امام علی (ع) در نسخة خطی حیدری، دوفصلنامة مطالعات هنر اسلامی، شمارة 8، صص 7-24.

شریف ‌زاده، عبدالمجید (1375)، تاریخ نگارگری در ایران، تهران: حوزه هنری.

صفرزاده، نغمه ؛  موسوی فاطمی، نادر و احمدی، بهرام (1394)، مقایسة تطبیقی فرشتگان در کتاب‌آرایی رنسانس با آثار چاپ سنگی قاجار، فصلنامة علمی-پژوهشی نگره، شمارة 36، صص 93-105.

صفرزاده، نغمه (1393)، مقایسة تطبیقی تصویر فرشتگان در نگاره‌های (اسلامی) ایران با نقاشی (دورة بیزانس و رنسانس) در اروپا، مجلة چیدمان، سال سوم، شمارة 6، صص 54-65.

صفرزاده، نغمه و احمدی، بهرام (1393)، بررسی تصویر فرشتگان در نقاشی دورة قاجار، دوفصلنامة پیکره، شمارة 5، صص 47-56.

عناصری، جابر (1361)، پایگاه هنرهای تجسمی در باورهای عامیانه، فصلنامة هنر، شمارة 1، صص 121-137.

کامرانی، بهنام (1385)، تبارشناسی فرشته در نقاشی ایران، کتاب ماه هنر، شماره‌های 95-96، صص 52-64.

کفایی محمدنژاد، ملیحه (1394)، بررسی تصویرسازی‌های کتاب‌های عامیانة ایران در دورة قاجار، پایان‌نامة کارشناسی ارشد رشتة پژوهش هنر، دانشکدة معماری و هنر، دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران‌مرکز، تهران.

کرامتی، محسن (1387)، فرهنگ اصطلاحات و  واژگان هنرهای تجسمی، تهران: چکامه.

کریستین ‌سن، آرتور امانوئل (1383)، نمونه‌های نخستین انسان و نخستین شهریار در تاریخ افسانه‌ای ایرانیان، ترجمه: ژاله آموزگار، احمد تفضیلی،  تهران: چشمه.

کفشچیان‌ مقدم، اصغر و علیپور، سمیه (1391)، پژوهشی پیرامون تصویر فرشتگان در نقاشی دوران قاجار، همایش بین‌المللی دین در آیینة هنر، دانشگاه آزاد اسلامی همدان.

محمودی، فتانه (1390)، بررسی مضامین تصویری دورة قاجار در نقوش سقانفارهای مازندران، پایان ‌نامة دکتری، دانشگاه تربیت-مدرس، رشتة پژوهش هنر، تهران.

محمودی، فتانه و طاووسی، محمود (1387)، مضامین تصاویر انسانی در سقانفارهای مازندران؛ بررسی تطبیقی نقوش سقانفارهای شیاده و کرد کلا، نشریة هنرهای زیبا، شمارة 36، صص 67-76.

مصاحب، غلامحسین (1383)، دایره‌المعارف فارسی، چاپ پنجم، تهران:  امیرکبیر.

معین، محمد (1382)، فرهنگ معین، جلد چهارم، تهران: امیرکبیر.

ولت، کورت (1369)، مواد و تکنیک‌های نقاشی دیواری،ترجمه: منصور حسامی، تهران:  برگ.

یوسف‌نیا پاشایی، وحید (1385). سقانفار و اهمیت آب، شیر سر و کوماچه سر، کتاب ماه هنر، شماره‌های 93-94، صص 58-70.

Ahmad, Pirzad (2009), Religious and Religious Attitude in Mazandaran Saqqatalars, Book of Month: Art, Issue 137, PP. 86-95.

Ajand, Jacob (2007), Mohammad-Siyagh Khalqam, First Edition, Tehran: Amirkabir.

Akhavan, Mahdi (2011), Ideas Imagination-Iranian Painting: The Effect of Realism and Realization of Poetry and Literature in the Wall Painting of  Shiite Religious Places in Iran, Quarterly Periodical of Art, Issue 83-84, PP. 9-22.

Ansari, Mojtaba and Azam Zadeh, Mohammad and Pourmand, Hassan Ali (2012), Religious Issue in the Local Paintings of Tekyeh in Mazandaran, Two Quarterly Studies in Islamic Art, Volume 8, Issue 15, PP. 17-22.

Anasery, Jaber (1982), The Role of  Visual Arts in the Folk Belifes, Quarterly Art Journal, Issue 1, PP.121-137.

Kafshchian Moghadam, Asghar and Alipour, Somayeh (2012), Research on the Image of Angels in the Qajar Dynasty, International Conference Religion in the Light of Art, Islamic Azad University, Hamedan.

Bahar, Mehrdad (2012), Research on Iranian Mythology, Nine Edition, Tehran: Agah.

Christensen, Arture Emanuel (2004), The First Examples of Man and the First Martyr in the Legendary Iranian History, Tafzili, Ahmad, Amozegar, Jaleh, Tehran: Cheshmeh.

Dadvar, Abolghasem (1995), Some of the Poets of  Persian Poets, Third Edition, Tehran: Amirkabir.

Ebrahimi, Masomeh (2013), A Study of the Evolution of Dave’s Conceptual Evolution in Social History and Oral Literature, Two Scientific Research Journals of  Public Culture and Literature, Volume 1, Issue 2, PP. 53-82.

Eskandari, Iraj (1998), A Study and Analysise of  Wall Painting From Prehistory to Present Day(First Part), Visual Arts Studies, Issue 4, PP. 95-61.

Masaheb, Gholam Hossin (2004), The Persian Encyclopedia, Fifth Edition, Tehran: AmirKabir.

Kamrani, Behnam (2006), Genealogy of  Angel in Painting of Iran, Book of Month: Art, Issue 95-96, PP. 52-64.

Keramati, Mohsen (2008), Dictionery of  Terminology and Vocabulary of Visual Arts, Tehran: Chekameh.

Mahmoodi, Fataneh (2011), The Study of  the Themes of  Visual Art of the Qajar Period in Mazandaran Soganafar Motifs, PhD. Thesis, Tarbiat Modares University, Tehran.

Mahmoodi, Fataneh and Tavoosi, Mahmood (2008), Man-Made Images in Mazandaran’s Soganafar A Comparative Study of  “Shiada” and “Kurdkola” Soganafar motifs, Honar-Ha-ye-Ziba, Issue 36, PP. 67-76.

Mohamadnejad, Malihe (2015), Investigating Illustrations of Iranian Folk Books in the Qajar Period, Master Thesis, Faculty of Art and Architecture of  Islamic Azad Art Uinersity Tehran Center, Tehran.

Moin, Mohammad (2003), Moin Encyclopedic Dictionary(forth edition), Tehran: AmirKabir.

Najafi, Farzaneh (2014), A Study of the Semiotic Understanding of  Land Art, Journal of Asian Social Science, Volume 10, Issue 17, PP. 170–184.

Ramezanmahi, Somayeh and Bolkhari, Hasan.(2012), The Manifestation of Fire and Light in the Icons of Mir-Heidar’s Miraj Nameh, International Journal of Arts, Volume 2, Issue 4, PP. 16–25.

Robinson, William. Bezel (2005), Jacob Ajand, Iranian Miniature Art, Tehran: Samt.

Safarzadeh, Naghmeh (2014), A Camparative Comparison of the Image of Angels in Persian (Istamic) Painting by Painting (Byzantine and Renaissance) in Europe, Chideman Visual Art Magazine, Issue 6, PP. 54-65.

Safarzadeh, Naghmeh (2014), Camparative Comparison of Angels Image in the Renaissance Design Book  with Gajar Lithographs, Two Quarterly Paykareh, Issue 5, PP. 47-56.

Safarzadeh , Naghmeh  and Mousavi Fatemi, Nader, Ahmadi, Bahram(2015), Comparative Comparison of the Angels’ Image in the Renaissance Book with the Qajar Lithograph, Negareh Scholarly Journal, Volume 10, Issue 36, PP. 92-105.

Sharifzadeh, Abdol Majid (1996), The History of  Miniature in Iran, Tehran: Hoze-ye Honari.

Vahid, Yousef- nia Pashayi(2006), Sagha-nefar and the Importance of  Water, Shir-Sar and Komache-Sar, Book of Month: Art, Volume 93-94, PP. 58-70.

Wehlte, Kurt (1991), Materials and Techniques of  Wall Paintin, Hessami-Kermani, Mansour, Tehran: Barg.

Zamanpoor, Fatemeh (2014), Study of Good and Evil in Tombs Raider Paintings of Gilan(Langarud and Lahijan Regions), Master Thesis, Mazandaran University.

Zohreh, Bozorghnia (2005), Takaya in the Old Context of  Babol City, Book of  Month: Art, Issue 83-84, PP. 120-128.

https://dianadarke.com

https://ganjineh.kateban.com

http://festivalofarts.com

http://haberself.com

http://timetoast.com